Jaarverslag 2014

‘Er is nog nooit een wet geweest die iemand aan werk helpt’

Cynisme past niet bij zijn levensvisie, maar scepsis overvalt directeur Jos Verhoeven van Start Foundation nog weleens om wat hij waarneemt om hem heen. Vooral als het wetgeving betreft waarmee de overheid eerder het paard achter de wagen lijkt te spannen, in plaats van de kar te trekken. Een schrijnend voorbeeld daarvan vindt hij de nieuwe Wet werk en zekerheid. “Ik sla de krant open en zie dat bedrijven duizenden uitzendkrachten gaan ontslaan voordat de wet in juli in werking treedt. Behalve dat dit getuigt van benepenheid, had je die effecten van tevoren kunnen bedenken. Waarna men vervolgens met ontslagvergoedingen probeert wat te repareren. Mensen hebben echter geen ontslagvergoeding nodig, maar werk. Zeker groepen op de arbeidsmarkt die bescherming verdienen. Tienduizenden zijn constant bezig met de papieren werkelijkheid, maar maakbaarheid blijkt telkens weer een betrekkelijk begrip. Er is nog nooit een wet geweest die iemand aan werk helpt.”

De kwestie rond Leo Volmer, een kleine ondernemer uit Veenendaal, illustreerde in 2014 eveneens hoe een regel contraproductief kan uitpakken. Volmer neemt in zijn metaalbedrijf al jaren jongeren onder zijn hoede met afstand tot werk. Hij leert ze een vak en laat ze werkervaring opdoen. Bij de 18-jarige Aldenis ging hij in de fout. Hij wist niet dat voor deze Wajonger uit Bulgarije tijdelijk een werkvergunning nodig was. Met een forse boete van de Arbeidsinspectie als gevolg. Start Foundation sprong met succes voor Volmer in de bres. “Ogenschijnlijk gaat het om iets kleins, maar het past bij een organisatie als de onze om ook zulk onrecht bloot te leggen. Omdat het pijnlijk zichtbaar maakt hoe een individu de dupe wordt van een falend systeem. We zijn niet bewust op zoek naar zulke zaken, maar lopen er ook niet voor weg. Die open mind willen we houden, en die is ook een levensader voor ons. We kregen een geweldige respons op onze acties: bijna 50 duizend likes op Facebook, politici die vragen stelden in de Tweede Kamer en een minister die snel besloot de boete terug te draaien en de fout te herstellen.”

Maatschappelijk rendement

Verhoeven ziet 2014 als een jaar ‘waarin Start Foundation goed op koers bleef’. Alweer een tijd terug gooide de maatschappelijk investeerder het roer om. Om sociaal ondernemen mainstream te maken, moest het los worden gemaakt van zijn ‘status aparte’ in het bedrijfsleven. “Daar werd het teveel gezien als een leuk speeltje. Terwijl het gewoon ondernemen is. Zonder winst kom je ook als sociaal ondernemer niet ver. Die benadering hebben we in 2014 doorgetrokken. Daar ben ik happy mee, want dan opereer je op een veel bredere schaal. We roepen ondernemers rechtstreeks op om met hun maatschappelijke positie aan de slag te gaan. Dat is een ander paradigma dan dit met allerlei wetten proberen dicht te timmeren. Wat daarbij helpt, is dat we modellen hebben ontwikkeld waarmee we inclusiviteit kunnen meten en verifiëren. Niet met etiketten, maar met statistische gegevens.”

Zo’n hulpmiddel is de ProfielAcceptatie-schaal, waarvoor het werknemersbestand van ruim tweehonderd bedrijven tegen het licht werd gehouden. “Daarbij kijken we wat iemands positie is op de arbeidsmarkt. Hoe groot is zijn arbeidsbeperking en wat is de sociale waarde als een bedrijf zo’n persoon een baan geeft? Het blijkt dat ex-gedetineerden het moeilijkst aan de slag komen. Dus scoor je sociaal als bedrijf het hoogst door in zee te gaan met deze groep. De overheid zet in de Participatiewet enorm in op Wajongers. Op zich is dat terecht, maar een bedrijf dat investeert in een ex-delinquent, boekt misschien wel een hoger maatschappelijk rendement dan met drie Wajongers.”

Hij constateert dat zich de laatste tijd nieuwe doelgroepen aan de poort melden. “Door de crisis groeit het aantal werkloze 50-plussers enorm. Deze groep zit niet in de Participatiewet. Daar kun je alleen iets aan doen door meer werk te scheppen, want herverdeling van arbeid ligt politiek en economisch moeilijk. Het huidige beleid werkt verdringing in de hand. Daarom scherpen wij ons beleid aan door koplopers onder de sociaal ondernemers te ondersteunen. Die creëren werk, en dan wordt de koek groter. Dat is de enige strategie die verdringing voorkomt. We zien ook ruimte bij ‘gewone’ ondernemingen. Daarom zijn we vorig jaar onderhandelingen gestart met VDL om binnen dat concern een nieuw bedrijf op te zetten dat ruimte biedt aan álle mensen. Ook aan hen die het minder makkelijk hebben.”

Lastige zoektocht

Een andere innovatie van Start Foundation om het bestaande bedrijfsleven een stevige inclusieve push te geven, is IN2IT. Dit is een coöperatie van vier ICT-bedrijven met veel werknemers met autisme op de loonlijst. “Door ze nauw te laten samenwerken, kunnen ze een stevigere vuist maken richting de grote concerns en daar opdrachten binnenhalen die nu aan hun neus voorbijgaan. Het is te vroeg om te oordelen of IN2IT aanslaat, maar wij zijn de aangewezen partij om zo’n concept te bedenken. Wij overzien het veld, hebben de middelen. Het voertuig besturen moeten die ondernemingen zelf doen.”
Bij de ‘lastige zoektocht naar effectieve methoden’ heroverweegt Start Foundation een aantal initiatieven. Zo heeft het Crisiskrediet zijn langste tijd gehad, geeft Verhoeven te kennen. “Dat was bedoeld om noodlijdende bedrijven in de pilotregio Eindhoven en Valkenswaard een overlevingskans te bieden. De eerste tranche tijdens het dieptepunt van de crisis was succesvol, maar inmiddels zijn de aanvragen opgedroogd. Het is minder nodig, omdat het economisch beter gaat. Maar we kwamen er ook achter dat veel bedrijven zich niet om vijf voor twaalf bij ons meldden, maar om één over twaalf. Dan is het te laat. We proberen dit om te bouwen tot een soort EHBO-post voor ondernemers; het zogeheten MKB Doorstart.” En er wordt ook gekeken naar De Normaalste Zaak. “Door de komst van de Participatie- en Quotumwet en de geïntensiveerde activiteiten van de oprichters is de urgentie van zo’n netwerk wellicht minder.”

Dat het kaf stilaan van het koren wordt gescheiden, toonde in 2014 ook het congres aan over het rapport Passie & Poen. Hierin werd uit de doeken gedaan wat slaag- en faalfactoren zijn voor sociale ondernemingen. Het bleek dat een tekort aan ondernemerschap, gecombineerd met een teveel aan idealisme, zulke bedrijven vaak de das omdoet. “We zien helaas veel mislukkingen en gebrek aan realisme. Deze nuchtere boodschap is goed geland.”

Dieptepunt

Hét dieptepunt in 2014 was voor Start Foundation én Jos Verhoeven het onverwachte overlijden van journalist, auteur en maatschappelijk onderzoeker Will Tinnemans (55). “Hij schreef voor Start Foundation het boek De kwetsbaren, dat perfect in beeld bracht hoe pervers het er aan de onderkant van de arbeidsmarkt aan toe kan gaan. In april 2014 verscheen het boek, dat meteen goed ontvangen werd. We waren volop met elkaar in gesprek over vervolgstappen, en midden in zo’n proces valt hij eruit en is hij weg. Ik mocht spreken op zijn begrafenis, te midden van dat grenzeloze verdriet. Ik vond het heel heftig om mee te maken, zijn dood maakte veel indruk op iedereen bij ons en zeker ook op mij persoonlijk.”

Out of the box

In 2015 gaat Start Foundation voort met haar strakke focus op bedrijven die zowel zakelijk als sociaal goede rapportcijfers kunnen overleggen. En schuwt daarbij nieuwe wegen niet. Zoals het veranderen van de structuur van het middelenfonds. Voorheen beheerde de Stichting Start het vermogen, en zorgde Start Foundation voor het veldwerk. “Maar we gaan de 130 miljoen euro die wij bij de bank belegden, voortaan zelf geleidelijk rechtstreeks inzetten bij bedrijven die dat ons inziens verdienen. Hoe hoger hun maatschappelijk rendement, hoe lager de financiële eisen die wij stellen. Zonder gekke henkie te spelen, natuurlijk.” Nog een innovatie is het instellen van de Andersom Raad, die wordt samengesteld uit adviseurs die dwars en out of the box durven te denken. “Het is tegenwoordig erg in de mode om toezichthouders te benoemen, maar wij zien meer in een groep gedreven mensen die hun kennis inbrengen. Dat levert meestal nieuwe, bijzondere ideeën en acties op. En in zo’n denktank zitten natuurlijk ook mensen met verstand van slim en verstandig investeren. Het bestuur blijft dit overigens ook doen, want we hebben bewust opnieuw gekozen voor een inhoudelijk bestuur en geen afstandelijke toezichthouder. Betrokkenheid, dat gen zit heel diep in ons DNA.”